DOWN SENDROMUN ve BESLENME

Down Sendromu, genetik düzensizlik sonucu insanda fazladan bir 21.ci kromozomun bulunması hastalığına verilen isimdir.

Yuvarlak yüzleri, basık ve çekik gözleri, düzleşmiş küçük burunları ile yaşıtlarından farklı 47 kromozomlu bu özel çocukların beslenmesi de özel bir disiplin gerektirmektedir.

Down Sendromlu çocuklar genelde boy ve ağırlık açısından daha yavaş büyür, daha yavaş öğrenir, problem çözmede ve karar vermede diğer çocuklara oranla daha çok zorlanırlar. Yeterli ve düzenli bir beslenme programı ile bu çocukların büyüme, gelişmeleri desteklenip bilişsel performans ve yaşam kaliteleri artırılabilmektedir..

Tiroit hormonu bozuklukları ve hipotiroidi: 

Down sendromlu çocuklarda tiroid bezlerinin yeterli hormon salgılamaması (hipotiroidi) beyin gelişimini olumsuz yönde etkiler.Bu nedenle çocuklar ilerleyen zamanlarda bilişsel performanslarında düşmenin yanı sıra şişmanlığa da eğilimli olurlar. Doğumdan sonra tiroit hormon testleri ve her sene düzenli olarak T3,T4 TSH hormonu kontrolleri yaptırılmalıdır.

Tiroid hormonu kontrolleri yapılmayan veya bozukluk saptandığında düzenli tedavi edilmeyen Down sendromlu çocuklarda fiziksel gerileme ve öğrenme güçlüğü kalıcı olarak daha belirginleşir. Tiroit bezini güçlendirici ve hasarını önleyici en iyi iki mineral çinko ve selenyumdur. Yeterli selenyum ve çinko tüketimi tiroit hormonlarında artışa neden olduğu gibi  bağışıklık sistemini de güçlendirdiği ve çeşitli hastalıklara direnci  artırdığı yolunda yayınlar bulunmaktadır.

Karaciğer, balık, hindi ve tavuk eti, yumurta, mantar, ay çekirdeği, sarımsak ve tahıllar iyi birer selenyum ve çinko kaynaklarıdır. 1 avuç kabak çekirdeği günlük çinko gereksiniminin tamamını karşılar.

Kabızlık: 

Down sendromlu çocuklar kas güçsüzlüğü ve sedanter yaşam nedeniyle kabızlık riski taşırlar. Bu nedenle beslenmelerinde aşağıdaki uyarılara kulak vermeleri gerekir

1.   Öğünlerde çorba tüketimini eksik etmemek,

2.   Yeterince su tüketimini sağlamak,

3.   Posa içeriği yüksek olan çiğ sebze ve meyvelere günlük beslenmede eksik etmemek

4.   Kuru üzüm, kuru kayısı, incir, erik gibi meyveler

5.   Kurubaklagiller, fındık, fıstık ve badem tüketmek,

6.   Tahıllar ve tam buğday ekmeğini olmazsa olmazlar içinde saymak

7.   Yoğurt, ayran ve kefir tüketilmesi

8.   Fiziksel aktiviteyi artırmak ve her gün yapabilmek.

Şişmanlık: 

Hipotiroidi ve kas güçsüzlüğü nedeniyle DS’li çocuklar yaşıtlarına oranla %10-15 daha az kalori verilmesi gerekir.

Kızartmalar, hamur işleri, tatlılar kontrollü olarak tüketilmelidir. Bu tür besinlerde aşırıya kaçılmamasını önerilir. Kaslarının güçlenmesi  için et, peynir, yumurta gibi besinlerin günlük tüketimini arttırmak çocukların ev içinde ve dışarıda hareket etmelerine olanak sağlamak istenmeyen kilolardan korunmak için iyi birer önlem olabilir.

Diyabet: 

Yapılan araştırmalara göre bu çocuklarda diyabet gelişme riski yüksekdir. Hazır besinler (çikolata,bisküvi,gofret,cips vb.), aşırı yağlı ve şekerli yiyeceklerden kaçınmak günlük fiziksel aktivite düzeyini arttırmak gibi önlemlerle olası diyabet riskinin önüne geçilebilir.

DS'li çocuklarda düzenli kan şekeri kontrollerinin yaptırılması da büyük önem taşır.

Gluten ve laktoz intoleransı: 

Buğday, arpa, çavdar ve yulaf içeren gıdalar ve süte karşı bu çocuklarda alerjik reaksiyonlar gözlenebilir. Bu tür besinler tüketildikten sonra bulantı, karın ağrısı, kaşıntı, kızarıklık veya ishal gibi semptomlar ortaya çıkıyor ise yukarıdaki tahılları içeren besinleri kısıtlayıp süt yerine yoğurt ve peynir yedirmek iyi bir çözüm olacaktır. Aksi halde sindirim ve emilim problemleri kaçınılmazdır.

GÖR (gastro özafajiyal reflü) 

Down sendromlu çocuk ve yetişkinlerde fazlaca dikkat edilmese de GÖR oldukça büyük bir sorun teşkil etmektedir. GÖR nedeniyle yeterli beslenemeyen çocuklarda büyüme ve gelişme geriliği gözlenmektedir. Mide yanması, boğaz ağrısı, yutma güçlüğü, kusma ve göğüs ağrısı şeklinde kendini gösteren bu rahatsızlıktan korumak için;

·        Az ve sık yemeleri sağlanmalı,

·        Egzersiz için yemekten sonra 1 saat beklenmeli,

·        Su yemekle birlikte değil önce veya sonrasında içilmelidir.

VİTAMİN VE MİNERAL TAKVİYELERİ

Down sendromlu çocuklarda yapılan tetkikler neticesinde demir eksikliğine rastlanıldığında demir takviyesi kullanılabilir.

Ayrıca demirden zengin (karaciğer, kırmızı et, yumurta sarısı, kuruyemişler, kurubaklagiller,  yeşil yapraklı sebzeler) gibi besinlerin düzenli tüketimi çocukların büyüme, gelişme ve bilişsel işlem kapasitelerinde artış sağlayacaktır.

Yapılan çalışmalara göre Down sendromlu çocuklarda ilerleyen yaşlarda nörotrasmitter düzeylerinde değişime bağlı olarak olumsuz ruh hali, depresif davranışlar ve alzhiemer önemli birer risk faktörü olarak bulunmuştur. Folik asit, B12, magnezyum ve demir takviyeleri bu tür semptomların gelişme riskini azaltabilmektedir. Yine en güçlü antioksidanlardan biri olan E vitaminin bilişsel işlevin arttırılması ve Alzheimerdan korunmada etkili olduğu görülmüştür. Zentinyağı ve kuruyemişler en iyi E vitamini kaynaklarındandır.

Omega-3 yağları: 

Beyin, retina ve sinir hücre duvarlarının onarımı ve gelişmesi açısından önemli olan bu yağ asitleri balık, keten tohumu, ceviz ve semizotu gibi besinlerle alınabilir.

Öğrenme güçlüğü yaşayan DS'li çocuklarda omega-3 yağ asiti tüketimi arttırıldığında IQ düzeylerinde ilerleme saptanmıştır.

Sonuç olarak down sendromlu çocuklarda uygulanacak  tıbbi, sosyal ve piskolojik desteğe ek olarak özel bir beslenme programıyla, bu çocukların gelişimleri desteklenebilir. Eğitimleri desteklenerek topluma kazandırılabilirler.

BESİNLERİN İŞLENMESİ VE SAKLANMASI

Mevsiminde var olan sebze ve meyveleri olmayan mevsimlerde kullanmak çok eski zamanlardan beri bilinir.

Sütü, yoğurdu, peyniri, kefiri,  kurutları yapan bu halk, tarhana çorbası ile günümüzün hazır çorbalarını çoktan keşfetmiştir. Gelişen teknoloji ile pek çok besin maddesi bozulmadan ve atılmadan uzun süre korunabilmekte veya saklanabilmektedir. Besinlerin işlenerek saklanması ve kullanılmasının çok çeşitli  yararları olduğunu bilmeliyiz.

Bunları sıralarsak:

1. İşlenmiş besinlerin taşınması ve saklanması kolaylaşır.
2. Besin çeşitliliği açısından fakir olan bölgelerde, farklı çeşitlilikte besinlerin tüketilebilmesi sağlanır.
3. Besinleri hazırlamak, pişirmek daha da kolaylaşır.
4. Besinlerin lezzet ve görünüşlerinde farklılıklar ve hoşa gitme durumu yaratılır.
5. Besinlerin bileşiminde bulunabilecek zararlı mikroorganizmaları, toksik etkenleri ve sindirimi zorlaştırabilecek faktörler bir ölçüde yok edilebilir.
6. Mevsiminde bol olan sebze ve meyveler diğer mevsimler için saklanabilir. Ekonomik olarak bizi etkileyebilecek kazançlılık söz konusudur. Diğer mevsimde çeşitlilik yaratmakta ayrıca önemlidir..
   
   Besinlerin bozulmasında iki önemli neden var.  

Biyolojik nedenler. Maya, küf ve bakteri gibi mikroorganizmaların besine bulaşarak, besinin yapısında bazı değişikliklere neden oluyor.  Ayrıca enzimlerin düzenlediği bir dizi kimyasal tepkimeler sonucu, besinin yapısında meydana gelen değişiklikler de biyolojik nedenler arasında sayılabilir.

Fiziksel nedenler: Besinlere uygulanan hasat, taşıma ve depolama işlemlerinin uygunsuz olarak yapılması besinlerin yapılarında değişikliğe neden olarak, besinlerin bozulmasına neden olur. Zaten FAO verilerine göre, üretilen ve hasat edilen besinin besini tüketecek olan bireye ulaşıncaya kadar geçen aşamalarda besinlerin % 25 ile 50’si kayba uğramaktadır. Hindistan’da ise tahılların % 50’si kayba uğrar. Afrika’da ise, kıta genelinde yetişen tüm besinlerin % 30’u, besini tüketecek olan kişiye gelmeden önce kayıp olmaktadır. Ülkemizde ise, birçok ülke iklimine göre besin yetiştirilme durumu elverişli olmasına rağmen, üretilen besinlerin, besini tüketecek olan kişiye gelmeden önce % 15’inden fazlasının kayboldu bilinmektedir.

Biyolojik nedenler olarak saydığımız, maya, küf ve mantar gibi biyolojik etmenler canlı birer yapı oldukları için, yaşayıp çoğalabilmeleri ve hayatta kalmalarını sürdürebilmeleri için, belirli besin öğelerine, yani besinlere, belirli bir ısı derecesine, belirli bir nem oranına ve besinde bulunan belirli bir asit oranına ve biyolojik etmenin çeşitliliğine göre oksijene gereksinme duymaktadır.

Buradan şu anlamı çıkarabiliriz. Besinlerin biyolojik etmenlerle bozulmasını engellemek için, besinin kendisini ortadan kaldıramayız. O zaman, biyolojik etmenlerin ihtiyaç duyduğu koşullardan birini veya bir kaçını ortadan kaldırmalıyız ki, besinlerde oluşan bozulma durumunun önüne geçebilelim.

Öncelikle şunu belirtmemizde fayda var. Enzimlerin çalışma ortamı oda sıcaklığında gerçekleşir. Taze olsalar bile, oda sıcaklığında saklanmaya çalışılan bir besin, mikroorganizmalar için oldukça güzel bir beslenme ortamıdır. Ayrıca besinlerde bulunan asit ortam  mikroorganizmaların yaşamaları için oldukça önemlidir. Bir besinin asitlik durumu arttıkça, o besinde mikroorganizma yaşama şansı azalır. Bu durumda besinlerde enzimlerin çalışması da yavaşlayacak ya da duracaktır. Bu anlamda besinlerin saklanması yöntemi, biraz önce saydığımız iki ana etmenin üreme ve yaşamlarının durdurulması ya da tümden yok edilmesi esasına dayanmaktadır. Bu esaslar, değişik süreçleri kapsayan, besin işleme ve besin saklama yöntemlerini ortaya çıkarmıştır.

Besin saklama yöntemlerini 7 madde halinde sıralayabiliriz:

1. Isı uygulama yöntemi: Pastörize ve sterilize etme
2. Soğuk uygulaması yöntemi: Soğutma ve dondurma
3. Kimyasal öğeler ile besin saklama yöntemi
4. Kurutma yöntemiyle besin saklama yöntemi
5. Işınlama yöntemiyle besin saklama: Radyasyon kullanımı
6. Fermantasyon yöntemiyle besin saklama yöntemi
7. Antibiyotiklerle besin saklama yöntemiGeçen hafta yazmaya başladığım konuyu bu gün açıklamalar ile sonlandırmak istiyorum. Besinlerimizi bir sonraki mevsime saklayarak mevsimindeki özelliklerinden faydalanmış olacağız. Bu ev tipi olduğu kadar sanayide uygulanan yöntemlerle anlam kazanacaktır.

1.    Isıtma yöntemi ile besin saklama:  Besinler, mikroorganizma ve enzimlerin üzerinde yaşamaları için gerekli ısı derecesinden daha yüksek derecelerde ısıtılırsa, yapılarındaki mikroorganizma ve enzimlerin aktif olmaları ortadan kalkar. Hatta besin daha yüksek ısılara kadar ısıtıldığında yapısındaki enzim ve mikroorganizma faaliyeti tamamen duracaktır. Böylece besinlerin bozulmaları önlenmiş olur.
2. Soğutma ve dondurma yöntemi ile saklama: Besinler için güvensiz ısı aralığı 4- 60°C olarak saptanmıştır. Eğer bu aralığın altında veya üstünde bir ısı uygulaması yapılırsa koruma sağlanabilir.  4⁰ C evdeki buzdolaplarımızın ısısıdır. Derin donduruculardaki dondurma işlemi bu derecenin çok altında olur. Eksi(-) 10-30⁰ C de mikroorganizmaların çoğalması tamamen duracaktır. Besinin ısısı belirli bir sıcaklığın altına düştüğünde, besinin yapısında yer alan su donmaya başlar. Ayrıca bu besin saklama yöntemiyle, besinler taze olarak da saklanabilmektedir. Bu yöntemin uygulandığı besinlerin saklama süreleri ise, uygulanan soğutma derecesine ve besinin cinsine göre değişiklik göstermektedir.
3. Kimyasal öğelerle besin saklama: Besin saklamada kullanılan kimyasal ögeler, besinlerdeki mikroorganizmaların çalışmasını durdurarak besinlerin yapılarında meydana gelebilecek bozulmayı engellerler. Besinleri tuz (salamura, turşu vb.) ve şekerle( reçel vb) saklamak da kimyasal yöntemler ile besin saklama yöntemlerindendir. Ancak özellikle günümüzde gıda ve besin gündemini epey meşgul eden gıda katkı maddeleri ile saklama da kimyasal ögeler ile besin saklama yönteminin içerisinde yer almaktadır. O yüzden kimyasal ögeleri, doğal yani alışılagelmiş olanlar ve yapay yani alışılagelmemiş olanlar olarak ikiye ayırabiliriz.
4. Kurutma yöntemi ile besin saklama: Bu yöntem tarihi olarak bilinen en eski besin saklama yöntemidir. Besini kurutma işlemi, güneşte, sıcak havalı fırında, kurutma tünellerinde veya dondurulmak suretiyle yapılabilir. Güneşte veya sıcak havada kurutulmuş besinlerdeki enzim faaliyetlerini önlemek için, besinlere haşlama ve kükürtleme gibi ön işlemler uygulanır. Böylece hem besinin rengi korunur, hem de besinin içeriğindeki besin değerlerinin daha az kaybolması sağlanır. Besinleri dondurarak kurutma ise, vakum altına alınan besinlerin yapısında yer alan suyun buharlaştırılması esasına dayanarak yapılmaktadır. Bu saklama yöntemi son yöntemlerden biri sayılabilir. Ancak şunu eklemek gerekir ki, yapılan bu işlemlerde besinlerin içeriğinde yer alan, mikroorganizmalar ölmezler. Bu mikroorganizmaların sadece çalışmaları durdurulur. Bu bakımdan besinin saklanan yerinin ısı koşulları ve nem koşulları besinin kalitesini etkileyebileceğinden oldukça önemlidir.
5. Işınlama ( radyasyon) yöntemiyle besin saklama: İyonlayıcı ışınlar, besinlere verilen dozlarına göre, besinlerin içerisindeki mikroorganizmaların faaliyetlerini durdururlar. ( pastörizasyon işlemi) Ve besinlerin yapılarındaki mikroorganizmaların ölmelerine neden olurlar. ( sterilizasyon işlemi ) Işınlama yönteminde en fazla gama ışınları kullanılır. Işınlandırma dozunun ölçü birimi ise ‘’rad’’ dır. Besinlerin pastörizasyonu için kullanılan rad değerleri iki yüz bin ile beş yüz bin arasında değişirken, besinlerin sterilizasyonunda kullanılan rad değerleri iki milyon ile dört buçuk milyon arasında değişmektedir. Dört bin ile on bin arasında ve düşük sayılabilecek radlardaki ışınlar ise, soğan ve patateslerdeki filizlenmeyi engeller.  Düşük dozlarda besine uygulanan ışınlama yöntemlerinin insan sağlığı açısından her hangi bir zararı olmadığı bildirilmiştir.
6. Fermantasyon tekniği ile besin saklama yöntemi: Fermantasyon, besinlerin içindeki bazı ögelerin biyokimyasal parçalanmasıyla daha dayanıklı ürünlere değişimidir. Mayalanma olarak da bilinen fermantasyon süreci geçirmiş besinlerde patojen mikroorganizmaların bulunması çok sınırlıdır. Fermantasyon yöntemi ile yoğurt, peynir, zeytin, turşu, alkollü içkiler ve bazı et ürünleri elde edilmektedir.
7. Antibiyotikler ile besin saklama yöntemi: Aureommycin, cholomycetin ve terramycin ile besinlerdeki mikroorganizmaların öldürülebildiği saptanmıştır. Ancak, şunu bilmek gerekir ki, bu saklama yöntemi ile besinlerde kalan antibiyotik kalıntıları sağlık için uygun değildir.


İŞLENMİŞ BESİN SATIN ALIRKEN NELERE DİKKAT EDİLMELİ?

Tüm besin maddelerinin alımında dikkat etmemiz gereken koşullar, işlenmiş besinleri satın alırken de geçerlidir. Öncelikle dikkat edilmesi gereken nokta, tabi ki de besinlerin etiketinin incelenmesi olmalıdır. Hatta bunun için daha ayrıntılı bilgi edinmek isterseniz, Türk Gıda Kodeksini inceleyebilirsiniz. Çünkü işlenmiş besinlerin etiketlerinde barındırması gereken bütün özellikler Türk Gıda Kodeksinde ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.

Ama çok genel olarak bahsedecek olursak, öncelikle işlenmiş besinin etiketinin üzerinde mutlaka kutunun içindeki besinin türü, besinin miktarı, besinin üretim yani yapılış tarihi ve son kullanma tarihi, besinin üretim izni olduğuna dair Tarım ve Köy İşleri Bakanlığının izni bulunmalıdır.

Bunun dışında besin etiketinden besinin yapılışında içine eklenen maddelerin ayrıntısını da görebiliriz.

İşlenmiş besinde vitamin kaybı olmadığının göstergesi, besinin bir porsiyonunda, o vitamine olan günlük ihtiyacın en az 1/6 ‘sını barındırıyor olması gerekir. Çünkü besin işlenirken ve saklanırken besin değerinin kaybı söz konusu olacaktır.

İyi tüketici olmak etiket bilgisini iyi okuyabilmek ile mümkündür. Tabii etiketler gerçeği ve doğruları aktarmalıdır.

AÇIK BÜFE Mİ? DİKKAT!!!!

Artan sıcaklar beslenmemizi de etkiler. Özellikle hamileler, bebekler, çocuklar ve yaşlılar, kronik hastalığı bulunanlar, tansiyon ve şeker hastalarında sağlık sorunları ortaya çıkabilir.

Günde 2-2.5 litre su içmeyi unutmayın. Terleme ile vücuttan sodyum, potasyum gibi önemli mineral kayıpları kişide halsizlik, yorgunluk, ödem ve dolaşım bozukluğu gibi belirtiler ortaya çıkarabilir. Kendinizi yorgun ve bitkin hissettiğiniz anda hemen 1 bardak su içiniz.

Eğer aktiviteniz fazla ise su ihtiyacınız daha da artacaktır. Asitli ve şekerli içeceklere yerine suyu daha sonrasında ayran, bitki çayları, taze sıkılmış meyve sularını tercih edebilirsiniz. Özellikle bebekler ve yaşlılarda sıvı kaybına çok dikkat etmek gerekir.

Açık büfeye dikkat!!!!

Aşırı sıcakların bastırmasıyla pek çok kişi yaz tatiline başladı. Olanakları olanlar deniz kenarlarına, dağlara, köylere akın ediyorlar.

Tatil yapmak ruhsal ve bedensel dinlenmeyi sağlamalıdır. Bu devam edecek iş günleri için güç toplanması anlamına gelir.

Tatilde bol bol yiyip içerek ve dinleniyorum adı altında yatarak tatil yapılması fikrinden vazgeçildi.

Artık “aktif tatil yapmak” görüşü var.  Ruhsal dinlenmeyi ve depolanan fazla enerjileri atmak aktif tatil anlamına geliyor. Kişiler seçimlerine ve durumlarının gereği yapabileceği bedensel aktiviteleri yapmalı. Yürüme, yüzme, top oynama bisiklete binme, tırmanma, tarla- bahçe işleri ile uğraşma şeklindeki dinlenmeyi öneriyoruz.

Bunun yanı sıra beslenme de çok önemli. Yenilebilen ve içilebilen her şeyi boş bir torbaya doldurur gibi tüketmeyin. Tatil yerlerinde açık büfeler önemli bir tehlike alanıdır. Birçok yiyecek çeşidi sunulur gerçekte bu yiyeceklerin çoğu benzer türdedir. Seçim yapmakta başarılı olamazsanız tehlike büyük olur. Açık büfelerde öncelikle bol posa içeren sebze ve meyve yerlerini ziyaret edin. Yoğurt, cacık, ayran gibi ürünleri tüketin. Zeytinyağlı sebze yemekleri kızartma olmaması koşulu ile en iyi seçimlerdir.

Bir kerede tabağı doldurup oturmak yerine sıra ile kalkıp yemek almak bile hareket etmenizi sağlar. Et ve balık yemeklerinin az yağlı, ızgara tarzı ve sossuz olanları tercih edilmelidir. Bol soslu ve baharatlı yemekler daha fazla ekmek tüketmenize neden olabilir. Ekmek, bulgur, çorba tüketebilirsiniz ancak ölçüyü kaçırmamak koşulu ile. Kurubaklagiller her mevsim kullanılabilir. Piyaz, mercimek köfte, humus, pilaki tarzları yaz mevsimi için çok iyi seçimlerdir.

Tatlı ve alkol

Tatlı seçiminiz daha az yağ içeren hafif, soğuk tatlılar olarak yapabilirsiniz. Sütlü ve meyveli tatlılar, dondurma en sağlıklı seçimdir. İlle de alkol almanız gerekiyorsa daha düşük alkol içeren bira veya şarabı ölçülü şekilde tüketebilirsiniz.

Yaz aylarında bazı besinler bizim için potansiyel tehlikedir. Gıda zehirlenmeleri iyi yıkanmamış yeşillikler, açıkta bekletilen yiyecekler, et, süt ve sütlü ürünler, dondurma, kremalı yiyecekler, çiğ yumurta ilave edilmiş besinler tehlike yaratabilir. Tatilinizi yüksek ateş, ishal, kusma vb şikayetlerle yatarak geçirmemeniz için besin seçimlerinde özenli olunuz.

Sağlıklı ve iyi tatiller